Konflikt serologiczny — co to jest i kiedy występuje?

Rh to jeden z najważniejszych sposobów klasyfikacji krwi człowieka na podstawie obecności lub braku określonych antygenów (czyli specyficznych białek lub cukrów) na powierzchni naszych czerwonych krwinek.

Układ Rh dotyczy obecności lub braku antygenu D. Jeśli ten występuje, mówimy o układzie dodatnim Rh+. Jeśli go nie ma — o ujemnym — Rh-.

Antygeny dziedziczymy genetycznie. To nasze indywidualne „znaczniki”, dzięki którym układ odpornościowy potrafi odróżniać własne komórki od obcych.

Konflikt serologiczny występuje najczęściej, gdy przyszła mama i dziecko mają inną grupę krwi, a różnica uwidacznia się właśnie w układzie Rh:

• matka ma grupę krwi Rh-ujemną (Rh-),
• ojciec dziecka ma grupę Rh-dodatnią (Rh+),
• a dziecko dziedziczy czynnik Rh+ po ojcu.

Wówczas, jeśli krew dziecka z jakiegoś powodu dostanie się do krwiobiegu matki (np. podczas porodu, poronienia, inwazyjnych badań prenatalnych, różnych zabiegów), układ odpornościowy ciężarnej kobiety może zacząć wytwarzać przeciwciała przeciwko antygenowi D, którego nie ma w jej własnej krwi, ale który znajduje się we krwi dziecka. Właśnie wtedy mówimy o konflikcie serologicznym.

Przeciwciała wytworzone przeciwko „obcemu” elementowi mogą przenikać przez łożysko i niszczyć krwinki czerwone dziecka, prowadząc do tzw. choroby hemolitycznej noworodka, która wywołuje niedokrwistość (anemię), a w cięższych przypadkach również obrzęki, żółtaczkę czy, skrajnie, nawet obumarcie płodu.

W pierwszej ciąży bardzo rzadko dochodzi do rozwinięcia się choroby hemolitycznej, ale nie jest to niemożliwe – takie przypadki także są opisywane.

Jeśli wszystko przebiega prawidłowo, dzięki barierze łożyskowej krew matki w żaden sposób nie miesza się z krwią dziecka. Dopiero podczas porodu bariera łożyskowa przerywa się w naturalny sposób — wówczas układ odpornościowy kobiety uczy się produkować przeciwdziała anty-D, które mogą skutecznie zaszkodzić dziecku z każdej kolejnej ciąży, jeśli będzie miało grupę krwi Rh+ oraz, jeśli z jakiegoś powodu, dojdzie do zmieszania się krwi matki i dziecka.

Są jednak sytuacje, w których konflikt serologiczny może wystąpić także podczas pierwszej ciąży. To wszelkie okoliczności, które doprowadziły do kontaktu krwi matki z krwią dziecka wcześniej niż podczas porodu, a więc np.:

• w wyniku inwazyjnych badań prenatalnych, np. amniopunkcji czy biopsji kosmówki,
• przy krwawieniach o różnym podłożu,
• po urazie brzucha,
• w przypadku przedwczesnego odklejenia się łożyska.

Pierwsza ciąża może być zagrożona konfliktem serologicznym także, jeśli kobieta wcześniej poroniła lub doszło do ciąży pozamacicznej.

Kobieta nie odczuje żadnych objawów konfliktu serologicznego. Nic nie powie jej, że układ odpornościowy produkuje przeciwciała mogące zaszkodzić jej dziecku. Dlatego tak ważne jest wykonywanie właściwych badań i podejmowanie działań profilaktycznych.

Jeśli już doszło do konfliktu serologicznego, który wywołał tzw. chorobę hemolityczną u noworodka, lekarz może zauważyć to podczas podstawowych badań w ciąży, np. USG prenatalnego i otoczyć kobietę oraz dziecko właściwą opieką.

Zgodnie z obowiązującymi standardami opieki okołoporodowej w Polsce, do 10 tygodnia ciąży należy oznaczyć grupę krwi każdej ciężarnej kobiety oraz określić czynnik Rh i wykonać badanie w kierunku obecności przeciwciał odpornościowych. Na badanie alloprzeciwciał powinny być kierowane wszystkie kobiety – zarówno z grupą krwi Rh-, jak i Rh+.

Dzięki inwazyjnym testom prenatalnym, testom genetycznym lub nieinwazyjnemu badaniu wolnego DNA płodowego (NIPT) można również ustalić grupę krwi dziecka.

Jeśli badanie wykryje przeciwciała anty-D we krwi kobiety, należy uważnie monitorować przebieg ciąży i stan dziecka. Odbywa się to w specjalistycznych ośrodkach przystosowanych do leczenia konfliktu serologicznego. Takie szpitale i kliniki dysponują odpowiednim sprzętem do wykonywania zaawansowanych badań prenatalnych oraz doświadczoną kadrą.

Każdej kobiecie w ciąży z grupą krwi Rh-, u której nie wykryto przeciwciał anty RhD, należy w 28-30. tygodniu ciąży podać immunoglobulinę anty RhD w ramach profilaktyki śródciążowej. Kobieta przyjmuje immunoglobulinę anty-D w postaci zastrzyku domięśniowego lub dożylnego. Preparat skutecznie zapobiega wytwarzaniu przez układ odpornościowy przyszłej mamy przeciwciał anty-D, które mogłyby potencjalnie zagrozić dziecku.

Z profilaktyki śródciążowej zwalnia wyłącznie stwierdzenie na podstawie analizy wolnokrążącego DNA płodu w osoczu kobiety w czasie ciąży, że płód jest RhD ujemny.

Jeśli nie stało się to wcześniej, tuż po porodzie sprawdza się grupę krwi dziecka. Jeśli dziecko posiada współczynnik Rh+, kobieta jeszcze raz przyjmuje immunoglobulinę anty-D w ciągu 72 godzin po porodzie. Jeśli dziecko posiada współczynnik Rh-, nie jest to konieczne. Przyjęcie preparatu po porodzie to skuteczne działanie profilaktyczne przeciwko konfliktowi serologicznemu podczas każdej kolejnej ciąży.