Męska płodność pod mikroskopem. Wszystko o badaniu nasienia

[KR] Diagnosta laboratoryjny wykonuje badania laboratoryjne w materiale biologicznym pochodzącym od pacjenta. W przeciwieństwie do lekarza nie ma bezpośredniego kontaktu z pacjentem i nie może przeprowadzić wywiadu klinicznego. Miejscem pracy diagnosty jest laboratorium, a jego głównym zadaniem jest dostarczenie wiarygodnych wyników badań lekarzowi, aby na ich podstawie mógł dalej przeprowadzać diagnostykę bądź leczenie pacjenta.

[KR] Jest to oczywiście badanie nasienia, ponieważ do zapłodnienia potrzebny jest chociaż jeden plemnik. Musimy sprawdzić, czy w nasieniu są plemniki, czy są one żywe oraz jaki jest ich ruch. To są podstawowe wskaźniki, które sprawdzamy podczas badania nasienia.

[KR] Nie, jednak trzeba się do niego odpowiednio przygotować. Najważniejsze jest zachowanie abstynencji seksualnej wynoszącej między 2-7 dni. Oznacza to, że mężczyzna nie powinien przez ten czas współżyć ani masturbować się, ponieważ mogłoby to wpłynąć na wyniki badania. Trzeba jednak pamiętać o tym, że abstynencja nie może być ani zbyt krótka, ani zbyt długa. Zbyt długi czas wstrzemięźliwości seksualnej może pogorszyć parametry dotyczące ruchliwości plemników, natomiast zbyt krótki obniżyć ich koncentrację, czyli ilość plemników w nasieniu.

[KR] Na pewno wszelkiego rodzaju infekcje i gorączka przekraczająca 38 °C. Badanie powinno się wykonywać, będąc zdrowym.

[KR] Pacjent ma dwie możliwości: może oddać nasienie w Klinice, w specjalnie przygotowanym do tego pomieszczeniu lub może oddać je w domu, natomiast w tym przypadku musi spełnić dwa warunki. Pierwszym jest dostarczenie próbki w ciągu 30 minut od momentu oddania nasienia, drugim zachowanie odpowiedniej temperatury transportu – nie powinna być niższa niż 20 °C i nie wyższa niż 37 °C.

Dlaczego czas na dostarczenie materiału jest tak krótki? Wynika to z tego, że badanie musimy przeprowadzić bardzo szybko po upłynnieniu nasienia. Czas ten nie powinien przekroczyć 60 minut od momentu oddania nasienia, stąd wspomniane 30 minut na dostarczenie próbki do laboratorium.

[KR] Niestety nie. Pan powinien dostarczyć swój materiał samodzielnie, dlatego że musi być przeprowadzona pełna identyfikacja materiału z daną osobą. Jeśli chodzi o odbiór wyników, może to zrobić pacjent lub osoba przez niego upoważniona.

[KR] Badanie dzieli się na kilka etapów i pierwszym z nich jest ocena makroskopowa. Polega na wzrokowej ocenie upłynnienia i barwy nasienia oraz jego zapachu. Do tego etapu zaliczamy również pomiar pH nasienia.

Kolejnym etapem jest ocena mikroskopowa parametrów nasienia. Wspomaga nas w tym specjalistyczny program oparty na sztucznej inteligencji, który pozwala dokładnie sprawdzić ruchliwość i koncentrację plemników. Dzięki temu rozwiązaniu eliminowana jest subiektywna ocena diagnosty laboratoryjnego. Do klasycznej metody, czyli analizy nasienia pod mikroskopem przez diagnostę wraca się wyłącznie w przypadkach, w których w nasieniu występują pojedyncze plemniki. Wtedy bazujemy na wiedzy i doświadczeniu specjalisty.

[KR] Dodatkowo jesteśmy w stanie sprawdzić, ile plemników znajdujących się w nasieniu jest żywych. Wykonujemy również ocenę morfologiczną plemników, czyli analizujemy ich budowę. Dzięki temu wiemy, jaki jest procent plemników z wadami i czego one dotyczą. Jesteśmy też w stanie określić objętość nasienia, co jest niezbędne do przeliczenia plemników na cały ejakulat.

[KR] Nie wszystkie badania ogólne nasienia zawierają morfologię plemników. Wynika to z tego, że nie zawsze wykonuje się je w kontekście leczenia niepłodności. Pacjenci czasami decydują się na badanie nasienia np. po zabiegu chirurgicznym, takim jak wazektomia i w tym przypadku bardziej interesuje ich czy w nasieniu są plemniki, niż to, jak są zbudowane.

Mówiąc o badaniach rozszerzonych o morfologię plemników, pacjent może sam zdecydować o chęci wykonania diagnostyki, może też dostać takie zlecenie od lekarza. Warto bowiem pamiętać o tym, że, nawet jeśli w nasieniu jest prawidłowa ilość plemników czy są one odpowiednio ruchliwe, nie zawsze koreluje to z tym, że są dojrzałe i pozbawione nieprawidłowości w budowie. Są to parametry, które oceniamy podczas morfologii i które dają szerszy pogląd na to, jak te plemniki się później zachowują w procesie starań o ciążę.

[KR] Na raporcie z badań oprócz konkretnych wyników i parametrów nasienia przywoływane są wartości referencyjne, które są swego rodzaju punktem odniesienia. Jeżeli któraś z tych wartości jest zawyżona lub zaniżona, nie oznacza to, że materiał nie spełnia jakichś wygórowanych standardów jakości. Odchylenia w jednym parametrze absolutnie nie dyskwalifikują zdolności nasienia do zapłodnienia komórki jajowej i trzeba o tym pamiętać. Jeżeli zaburzeń jest więcej, wtedy najlepiej skonsultować wynik z lekarzem, który będzie w stanie na podstawie historii klinicznej pacjenta dostosować odpowiednie leczenie lub skierować go na badania rozszerzone.

[KR] Odstęp między jednym a drugim badaniem powinien wynosić 3 miesiące, ponieważ tyle mniej więcej trwa spermatogeneza, czyli proces powstawania i dojrzewania plemników. Dopiero wtedy tak naprawdę będziemy mieć pewność, że to, co widzimy w nasieniu, rzeczywiście odzwierciedla stan kliniczny pacjenta. Warto jednak zaznaczyć, że parametry nasienia są zmienne i jeśli będziemy prowadzić zdrowy styl życia w tym czasie, drugi wynik może znacznie różnić się od pierwszego.

[KR] Normy ustalane są przez Światową Organizację Zdrowia (WHO). Ostatnie wydanie podręcznika, bo tak to się nazywa, miało miejsce w 2021 roku, więc na wynikach badań laboratoryjnych powinno być odniesienie właśnie do tych norm. Ustala się je na podstawie badań populacyjnych wśród płodnych mężczyzn, czyli takich, którzy w ciągu 12 miesięcy starań o dziecko z partnerką uzyskali ciążę. Oceniane są wszystkie parametry, a następnie ustalane są wartości odcięcia na poziomie piątego percentyla rozkładu tych wyników.

[KR] Jest dużo gorzej. Przez ostatnie 30 lat zauważyliśmy przede wszystkim zmiany w parametrach koncentracji plemników. Kiedyś normą było 20 milionów plemników w mililitrze nasienia, obecnie jest to 16 milionów. Duża zmiana jest też zauważalna w ocenie morfologii plemników. Przy pierwszym wydaniu podręcznika ustalony był punkt odcięcia na poziomie 30% plemników o prawidłowej budowie, w tym momencie mamy tylko 4%, więc jak widać, jest to olbrzymia przepaść.

[KR] Zaobserwowaliśmy zmniejszenie koncentracji i ruchliwości plemników u pacjentów, którzy mieli wykonywane badanie nasienia przed pandemią i następnie po przebyciu COVID-19. Wpływ na to miała zapewne gorączka i infekcja wirusowa, które obniżają te parametry.

[KR] W takim przypadku najczęściej wykonuje się trzy rozszerzone badania:

• fragmentację DNA plemnika, gdzie oceniamy procent plemników nieprawidłowych genetycznie;
• test HbA, w którym sprawdzamy możliwości wiązania plemników z hialuronianem, aby ocenić ich zdolność do połączenia z komórką jajową (red. kwas hialuronowy jest składnikiem osłonki przejrzystej komórki jajowej);
• test ROS, czyli badanie potencjału oksydacyjno-redukcyjnego, aby sprawdzić ilość wolnych rodników w nasieniu, ponieważ ich nadmiar może powodować uszkodzenia plemników.

Istnieje również możliwość wykonania przeciwciał przeciwplemnikowych, czyli testu MAR, testu hypoosmotycznego (HOS) czy morfologii plemników pod bardzo dużym powiększeniem (MSOME). To są właśnie te badania, które najczęściej wykonujemy.

[KR] Tak, dokładnie. Poza badaniami nasienia z materiału pobranego od mężczyzny możemy wykonać również badania mikrobiologiczne oraz badania genetyczne.

[KR] Niestety nie. Laboratoria, które wykonują takie badania, muszą mieć w tym doświadczenie. Najczęściej są to placówki, które działają w ramach klinik niepłodności. Przy wyborze laboratorium pacjent powinien kierować się jego renomą, ponieważ tylko takie miejsca mają doświadczony personel i regularnie poddają się kontrolom zewnątrzlaboratoryjnym. Ma to ogromne znaczenie i świadczy o dobrym laboratorium.

[KR] Najważniejsze punkty to wybór sprawdzonego laboratorium i odpowiednie przygotowanie do badania, czyli zachowanie abstynencji seksualnej. W dniu oddawania materiału biologicznego mężczyzna musi czuć się zdrowy, nie może przechodzić infekcji. Badanie nasienia jest prostym, bezbolesnym procesem diagnostycznym, którego pacjent nie powinien się bać.