Każda kobieta nieodwracalnie traci swoje zdolności rozrodcze w okresie menopauzy, który przypada najczęściej między 45. a 55. rokiem życia. To zupełnie naturalny proces, związany z zegarem biologicznym i nieuchronnym starzeniem. Zdarza się jednak, że wygasanie czynności jajników, a tym samym zdolności rozrodczych kobiety, rozpoczyna się wcześniej, a nawet znacznie wcześniej – czasem już przed 30. rokiem życia.

Może to być spowodowane różnymi czynnikami, czasem bardzo złożonymi. To m.in. uwarunkowania i choroby genetyczne lub immunologiczne, uszkodzenia czy usunięcie jajników (np. w wyniku leczenia choroby nowotworowej), endometrioza, ciężkie infekcje czy zaburzenia hormonalne. Nie zawsze możliwe jest ustalenie jednoznacznej przyczyny przedwczesnego wygasania czynności jajników kobiety (POI, Premature Ovarian Insufficiency). Czasem to złożone mechanizmy i efekt oddziaływania kilku czynników jednocześnie.

Bez względu na przyczynę POI, diagnoza przedwczesnej utraty płodności bywa szokiem dla wielu kobiet. 1 na 100 pań przed 40. rokiem życia może usłyszeć w gabinecie, że prawie na pewno nie zajdzie już w ciążę bez pomocy specjalistów ds. leczenia niepłodności – i że jedyne opcje to adopcja lub skorzystanie z komórek jajowych innej kobiety – anonimowej dawczyni.

Pacjentkom często towarzyszy cały wachlarz emocji: szok, niedowierzanie, złość, smutek, lęk i poczucie straty. Nierzadko pojawia się rozpacz związana z utratą płodności i przedwczesnym wejściem w etap kojarzący się z późniejszą starością.

Kobiety mają również tendencję do obwiniania się o diagnozę. Pytają lekarza, czy to ich wina. To istotne, aby rozumiały, że zespół przedwczesnego wygasania jajników nie jest niczyją winą. Najczęściej ma podłoże genetyczne lub autoimmunologiczne, czasem zdarza się samoistnie, ale nie jest rezultatem złego stylu życia czy pojedynczej złej decyzji. Ważne, by kobieta nie obwiniała się za tę sytuację, bo to może pogłębić jej złe samopoczucie związane z diagnozą.

POI to także ogromne wyzwanie dla związku. Nagle okazuje się, że powiększenie rodziny staje pod znakiem zapytania. Zdarza się, że singielki obawiają się, że przez POI nie znajdą już życiowego partnera.

Równie delikatna i ważna kwestia to życie seksualne. Niedobór estrogenów towarzyszący przedwczesnej menopauzie może powodować suchość pochwy, bolesność przy stosunku (dyspareunia) i spadek libido. To przykre objawy, które dodatkowo podkopują samopoczucie kobiety.

Przedwczesna menopauza to nie tylko nocne poty, uderzenia gorąca czy zaburzenia miesiączki. Wieść o utracie płodności w młodym wieku znacząco wpływa także na zdrowie psychiczne pacjentek.

W 2024 r. opublikowano dużą metaanalizę, która wykazała, że kobiety z POI mają nawet czterokrotnie wyższe ryzyko wystąpienia zaburzeń lękowych i istotnie częściej zapadają na depresję.

W Holandii przebadano ponad 250 pacjentek z POI. U ponad połowy wynik testu wskazywał na co najmniej łagodne objawy depresyjne. Pokazuje to skalę problemu: nawet co druga kobieta w przedwczesnej menopauzie może zmagać się z obniżonym nastrojem lub znacznie poważniejszymi dolegliwościami natury psychicznej.

Według badań szczególnie narażone na depresję okazały się kobiety bez partnerów, co sugeruje, że brak wsparcia bliskiej osoby może potęgować negatywny wpływ POI na psychikę.

Przedwczesna menopauza daje objawy bardzo podobne do standardowego przekwitania. POI również towarzyszy m.in. spadek estrogenów, co realnie wpływa na funkcjonowanie mózgu kobiety. Pacjentki często skarżą się na zaburzenia koncentracji, problemy z pamięcią, rozdrażnienie czy tzw. „mgłę mózgową”. Brak estrogenów może powodować wahania nastroju, kłopoty ze snem i obniżenie sprawności poznawczej.

Wczesna menopauza wiąże się również z większym ryzykiem gorszej pamięci werbalnej, a nawet demencji w późniejszym wieku. Odpowiednie leczenie hormonalne często poprawia zdolności poznawcze pacjentki. Dla dobra swojej kondycji psychicznej, istotne jest, żeby kobieta wiedziała, że zmiany nastroju czy problemy z koncentracją mogą wynikać również z aspektów biologicznych przedwczesnej menopauzy.

Mając na uwadze dobro i zdrowie psychiczne kobiety, każdy lekarz przekazujący diagnozę o przedwczesnej utracie płodności powinien zrobić to w możliwie najbardziej empatyczny sposób. Kluczowe jest wsparcie emocjonalne i psychologiczne oraz niebagatelizowanie psychologicznego wymiaru POI. Coraz częściej podkreśla się, że terapia POI powinna uwzględniać także zdrowie mentalne pacjentki, a nie tylko równoważenie jej hormonów.

Co może zrobić lekarz? Porozmawiać, zaproponować zwolnienie lekarskie na kilka dni, poinformować o możliwości konsultacji psychologicznej. Warto także, aby zwracał uwagę na potencjalne objawy depresji maskowanej – pacjentka może zgłaszać np. bóle somatyczne czy chroniczne zmęczenie, a tak naprawdę cierpieć psychicznie.

W idealnej sytuacji kobietą powinien zaopiekować się multidyscyplinarny zespół – ginekolog, endokrynolog, psycholog, a nawet kardiolog i dietetyk.

To ważne, aby kobiety otwarcie komunikowały swoje problemy związane z przedwczesną menopauzą – od suchości pochwy po pierwsze oznaki depresji. Dotyczy to każdego objawu POI. Tylko wtedy lekarz ma szansę zaproponować skuteczną pomoc.

Dlatego śmiało korzystaj z profesjonalnej pomocy lekarzy, psychologów i psychoterapeutów. Walcz z napięciem i stresem – sięgaj po sport np. jogę i medytację lub pokrewne techniki. Znajdź ulubioną formę ruchu lub hobby, które pozwoli Ci oczyścić głowę. To uniwersalne, ale naprawdę skuteczne rady. Nie zamykaj się w sobie, szukaj wsparcia wśród partnera, rodziny i przyjaciół. Korzystaj z grup wsparcia – poznanie innych kobiet borykających się z przedwczesną menopauzą może być źródłem wielu cennych rad.

Pamiętaj, że nigdy nie zostajesz z tym problemem sama. Nie jesteś również w żaden sposób „wybrakowana”. Wciąż możesz prowadzić pełne i szczęśliwe życie. Znajdziesz na to swoją receptę. Nie przestawaj jej szukać.

1. Introducing a value-based healthcare approach for women with premature ovarian insufficiency (POI): Recommendations for patient-centered outcomes in clinical practice, van Zwol-Janssens, Charissa et al., Maturitas, Volume 184, 107971.
2. Tian Y, Zhang X, Xin Z, et al. Premature Ovarian Insufficiency Is Associated with Increased Risk of Depression, Anxiety, and Poor Life Quality: A Systematic Review and Meta-analysis. Alpha Psychiatry. 2024;25(2):132-141. Published 2024 Mar 1. doi:10.5152/alphapsychiatry.2024.231501.