Hormony - czym są i jak działają? Poznaj ich rodzaje

Hormony to substancje chemiczne wytwarzane głównie przez gruczoły dokrewne oraz niektóre tkanki i narządy. Można powiedzieć, że ich rolą jest przekazywanie informacji wewnątrz ludzkiego organizmu. Wysyłają sygnały do narządów i tkanek, regulując ich pracę. Mówią organizmowi, co, kiedy i jak intensywnie ma robić.

Produkcja tych substancji chemicznych ma miejsce głównie w gruczołach dokrewnych, czyli takich, które wydzielają je następnie bezpośrednio do krwioobiegu. Hormon obecny we krwi dociera do docelowego narządu lub komórki, gdzie wywołuje konkretną reakcję, np. przyspiesza metabolizm, hamuje owulację albo wpływa na poziom cukru we krwi.

Hormony dopasowują się w komórkach niczym klucz do zamka. Działają jedynie tam, gdzie napotkają dopasowany do siebie receptor (czyli wyspecjalizowane białko znajdujące się na powierzchni lub wewnątrz komórki). Bez niego nie wywołają żadnej reakcji, nawet jeśli ich stężenie jest duże.

Niektóre hormony działają również bezpośrednio w tkance lub narządzie, w którym są wytwarzane. To znaczy, że nie muszą odbywać „podróży” krwioobiegiem do dalszych miejsc organizmu.

Na układ hormonalny składają się gruczoły dokrewne oraz inne tkanki i narządy produkujące hormony, same hormony oraz receptory hormonalne, które odbierają i interpretują sygnały przekazywane przez hormony. To złożony system koordynujący pracę całego organizmu, zapewniający jego równowagę, adaptację i prawidłowe funkcjonowanie na każdym etapie życia.

„W naszym organizmie znajduje się bardzo dużo organów wydzielania wewnętrznego, które produkują hormony. Samych hormonów również jest mnóstwo i każdy z nich na coś wpływa. Co więcej, hormony oddziałują na siebie nawzajem – w pewien sposób się hamują lub przyspieszają swoje działanie. W układzie hormonalnym istnieje również system sprzężeń zwrotnych. Hormonami kieruje podwzgórze wraz z przysadką mózgową, a poziom hormonów może na nie zwrotnie oddziaływać. To jeden z najbardziej skomplikowanych systemów w naszym organizmie” – wyjaśnia Michał Augustyniak, endokrynolog i ginekolog-położnik z Kliniki INVICTA w Bydgoszczy.

Hormony wpływają m.in. na:

• wzrost i rozwój organizmu – regulują m.in. proces dojrzewania płciowego czy wzrostu kości i tkanek;
• metabolizm i masę ciała – regulują m.in. poziom glukozy we krwi, wpływają na poczucie sytości i głodu czy magazynowanie i spalanie tłuszczu;
• płodność – regulują m.in. cykl miesiączkowy, wpływają na libido, zdolność do zajścia w ciążę i laktację;
• nastrój i funkcje psychiczne organizmu – wpływają m.in. na poziom energii, samopoczucie, koncentrację czy zdolność radzenia sobie ze stresem;
• jakość snu – regulują m.in. rytm dobowy czy zdolność do regeneracji;
• układ sercowo-naczyniowy – wpływają m.in. na elastyczność naczyń krwionośnych czy prawidłową pracę serca;
• kości i mięśnie – wpływają m.in. na gęstość kości;
• skórę, włosy i paznokcie – regulują m.in. nadmierną produkcję włosów lub ich wypadanie;
• odporność i procesy zapalne – wpływają m.in. na reakcje immunologiczne organizmu czy proces gojenia się ran.

Hormony można klasyfikować na kilka sposobów, m.in. ze względu na ich budowę, mechanizm działania, zasięg oddziaływania albo pochodzenie.

Jedna z najczęściej używanych klasyfikacji hormonów dotyczy budowy tych substancji chemicznych. W ten sposób wyróżniamy:

• hormony peptydowe i białkowe – to pochodne aminokwasów oraz najliczniejsza i bardzo ważna grupa hormonów, odpowiadająca głównie za szybką regulację procesów życiowych. Hormony peptydowe i białkowe powstają w wielu różnych miejscach ciała. Kształtują m.in. metabolizm oraz reakcję organizmu na stres.

Przykłady: insulina, glukagon, hormon wzrostu, prolaktyna, oksytocyna, FSH i LH, TSH.

• hormony steroidowe – to pochodne cholesterolu i grupa hormonów mająca długotrwały wpływ na organizm. Hormony steroidowe nie są magazynowane, ale produkowane na bieżąco. Powstają głównie w nadnerczach, jajnikach i jądrach, a w trakcie ciąży również w łożysku. Wpływają m.in. na działanie układu rozrodczego, metabolizm i gospodarkę energetyczną, układ nerwowy i psychikę, kości i mięśnie oraz gospodarkę wodno-elektrolitową.

Przykłady: estrogeny, progesteron, testosteron, kortyzol, aldosteron.

• hormony pochodne aminokwasów – to substancje chemiczne powstające z pojedynczych aminokwasów, głównie tyrozyny. Są zróżnicowaną grupą hormonów, przejawiającą odmienne sposoby działania. Powstają najczęściej w rdzeniu nadnerczy, ośrodkowym układzie nerwowym, tarczycy i szyszynce. Wpływają m.in. na akcję serca, ciśnienie, czujność i koncentrację, tempo metabolizmu, masę i temperaturę ciała, rytm dobowy i sen.

Przykłady: adrenalina, noradrenalina, dopamina, T3 (trijodotyronina), T4 (tyroksyna), melatonina.

Hormony powstają głównie w gruczołach dokrewnych, ale nie można zapominać, że wytwarzają je również gonady, narządy, tkanki i wyspecjalizowane komórki. Dlatego układ hormonalny to rozproszona sieć regulacyjna dla całego organizmu.

Wszystko zaczyna się w głowie. Podwzgórze i przysadka mózgowa są swego rodzaju centrum dowodzenia dla całego układu hormonalnego. Nie działają bezpośrednio na cały organizm, ale nadzorują pracę innych organów wydzielania wewnętrznego. Najważniejsze z hormonów produkowanych w mózgu to m.in.:

• FSH i LH sterujące owulacją, cyklem miesiączkowym i produkcją plemników. Ich zaburzenia mogą powodować m.in. brak owulacji, nieregularne cykle, problemy z płodnością;
• TSH pobudzające tarczycę do pracy. Zaburzenia tego hormonu mogą wywołać objawy nadczynności lub niedoczynności tarczycy;
• ACTH pobudzający nadnercza do wydzielania kortyzolu. Jego zaburzenia mogą wywołać m.in. przewlekłe zmęczenie i stres;
• Hormon wzrostu (GH) wpływa na regenerację, metabolizm i masę ciała. Jego zaburzania mogą powodować m.in. problemy z wagą, poziomem energii czy zdolnością do odpoczywania;
• Prolaktyna odpowiada za laktację, wpływa też na cykl miesiączkowy. Jej brak może wywołać brak owulacji i problemy z zajściem w ciążę;
• Oksytocyna wywołuje skurcze macicy podczas porodu, wpływa na laktację i tworzenie więzi między rodzicem, a dzieckiem – jest nazywana hormonem bliskości;
• ADH regulujące gospodarkę wodą. Jego zaburzenia mogą wywołać nadmierne pragnienie lub zatrzymywanie wody w organizmie.

Hormony tarczycy regulują tempo pracy całego organizmu. Wpływają m.in. na metabolizm, poziom energii, temperaturę ciała, serce i układ nerwowy.

• T3 i T4 regulujące metabolizm. Ich niedobór może wywołać m.in. senność, tycie, marznięcie lub obniżony nastrój, z kolei nadmiar wiąże się np. z chudnięciem, kołataniem serca, niepokojem i bezsennością;
• Kalcytonina wpływa na gospodarkę wapniową i kości. Zaburzenia tego hormonu są rzadkie i zwykle bezobjawowe.

Hormony nadnerczy pomagają organizmowi radzić sobie ze stresem, regulują ciśnienie, poziom cukru i reakcje obronne organizmu.

• Kortyzol, czyli hormon stresu i energii. Jego nadmiar może powodować m.in. tycie brzuszne, problemy ze snem i wahania nastroju, za to niedobór wpływa na osłabienie ciała i niską tolerancję na stres;
• Aldosteron reguluje ciśnienie i gospodarkę elektrolitową;
• Adrenalina i noradrenalina odpowiadają za szybką reakcję w stresowych sytuacjach. Ich nadmiar wywołuje kołatanie serca i niepokój.

Hormony wytwarzane w trzustce regulują poziom glukozy we krwi i dostępność energii dla ciała.

• Insulina obniża poziom cukru. Jej zaburzenia mogą wywołać m.in. insulinooporność, cukrzycę i problemy z wagą;
• Glukagon podnosi poziom cukru;
• Somatostatyna spowalnia lub ogranicza wydzielanie innych hormonów.

Jajniki produkują hormony odpowiedzialne m.in. za cykl miesiączkowy, płodność, ciążę, libido oraz zdrowie kości i skóry.

• Estrogeny – ich zaburzenia mogą powodować m.in. nieregularne miesiączki czy uderzenia gorąca;
• Progesteron – jego niedobór wywołuje problemy z zajściem w ciążę;
• AMH to tzw. rezerwa jajnikowa służąca do oceny płodności kobiecej.
• Testosteron produkowany w męskich jądrach, wpływa m.in. na libido, mięśnie i produkcję plemników. Jego niedobór wywołuje spadek energii i problemy z płodnością.

• ANP, BNP to hormony regulujące ciśnienie, produkowane przez serce. Skutkiem ich zaburzeń jest nadciśnienie;
• Erytropoetyna jest wytwarzana przez nerki i odpowiada za produkcję krwinek. Jej niedobór wywołuje anemię;
• Grelina jest produkowana przez jelita i odpowiada za poczucie głodu;
• GLP-1, GIP są produkowane przez jelita, a odpowiadają za poczucie sytości i poziomu cukru. Ich zaburzenia mogą wywołać problemy z wagą;
• Leptyna jest produkowana przez tkankę tłuszczową, wpływa na poczucie sytości. Jej zaburzenia mogą wywołać ciągły głód;
• Melatonina to tzw. hormon snu wytwarzany przez szyszynkę. Reguluje sen i rytm dobowy. Jej zaburzenia wiążą się z bezsennością.

Wiesz już, że prawidłowe działanie hormonów jest kluczowe dla dobrego samopoczucia, i ogólnej równowagi organizmu. Hormony wpływają niemal na każdy aspekt Twojego zdrowia. Nic dziwnego, że odgrywają kluczową rolę także w przypadku płodności.

Zastanawiasz się, które hormony kształtują żeńską płodność? Na co dokładnie wpływają i jakie objawy powinny skłonić do wizyty u specjalisty? A może chciałabyś zyskać pewną, rzetelną wiedzę, co do niektórych mitów na temat hormonów? Czy to rzeczywiście prawda, że antykoncepcja hormonalna szkodzi płodności?

Odpowiedzi na te pytania znajdziesz w odcinku podcastu „Eksperci o płodności”, w którym pod lupę wzięliśmy właśnie temat żeńskich hormonów. Zapraszamy do wysłuchania rozmowy z dr. Michałem Augustyniakiem – endokrynologiem i ginekologiem-położnikiem z Kliniki INVICTA w Bydgoszczy.