Przedwczesne wygasanie czynności jajników — objawy, diagnostyka, wpływ na niepłodność

Menopauza to naturalny etap w życiu każdej kobiety. Najczęściej organizm stopniowo wygasza funkcje układu rozrodczego między 45. a 55. rokiem życia. To właśnie wtedy spada poziom estrogenu i progesteronu, ustaje owulacja i zanika miesiączka.

Może się jednak zdarzyć, że jajniki kobiety przestają uwalniać komórki jajowe i produkować wystarczającą ilość hormonów jeszcze przed 40. rokiem życia, czyli dużo wcześniej niż przy „typowej” menopauzie. Taki stan nazywamy przedwczesnym wygasaniem czynności jajników (POI, Premature Ovarian Insufficiency).

Jajniki mogą wygasać przedwcześnie z wielu powodów, często również złożonych. Zdarzają się także przypadki, w których ustalenie przyczyny zaburzenia jest trudne lub niemożliwe. Wówczas mówimy o tzw. idiopatycznym POI.

Czynniki wywołujące zespół przedwczesnego wygasania jajników można podzielić na:

• genetyczne: np. premutacja genu FMR1 (zespół łamliwego chromosomu X), mozaika zespołu Turnera, delecje chromosomu X;
• jatrogenne (po leczeniu medycznym): chemioterapia, radioterapia w obrębie miednicy, zabiegi chirurgiczne na jajnikach (np. usunięcie torbieli);
• o podłożu chorobowym i infekcyjnym: np. gruźlica narządów rodnych, ropnie miednicy, ciężkie infekcje jajników;
• spowodowane endometriozą: zarówno choroba, jak i jej leczenie mogą uszkadzać tkanki jajnika;
• autoimmunologiczne: współistnienie z chorobami tarczycy, nadnerczy, obecność przeciwciał przeciw tkankom jajników;
• środowiskowe: toksyny i styl życia (np. palenie tytoniu, pestycydy, dym papierosowy) mogą przyczyniać się do przedwczesnego wygasania funkcji jajników.

Przedwczesne wygasanie czynności jajników nie jest rzadkością w praktyce klinicznej. Największe ryzyko jego wystąpienia obserwuje się u nosicielek mutacji FMR1 (ok. 20 proc. z nich doświadcza menopauzy przed 40. r. ż.).

Problem dotyka ok. 1 proc. kobiet przed 40. rokiem życia, ok. 0,1 proc. kobiet przed 30. rokiem życia i ok. 0,01 proc. kobiet przed 20. rokiem życia.

Przedwczesne wygasanie czynności jajników prowadzi do:

• zaniku owulacji i miesiączki,
• niedoboru estrogenów,
• obniżenia lub utraty płodności – własne komórki jajowe zwykle nie są dostępne, a wysokie wartości FSH (>20–25 IU/L) wskazują na brak szans na ciążę z własnych oocytów.

W praktyce oznacza to, że kobieta z POI najczęściej nie może zajść w ciążę spontanicznie i wymaga wsparcia medycznego.

Zmiany hormonalne i biologiczne związane z przedwczesnym wygasaniem czynności jajników mogą również przyczyniać się do powstawania różnych długoterminowych konsekwencji zdrowotnych — np. spadek ochronnego działania estrogenów zwiększa ryzyko miażdżycy, nadciśnienia, zawału czy osteoporozy.

Objawy przedwczesnego wygasania czynności jajników są podobne do objawów menopauzy i obejmują m.in.:

• zaburzenia cyklu miesiączkowego, który może stać się nieregularny, krótszy lub zupełnie zaniknąć;
• uderzenia gorąca, nocne poty;
• objawy psychiczne i poznawcze w tym wahania nastroju, stany depresyjne, lęk, problemy z koncentracją, tzw. mgłę mózgową (Przeczytaj: Jak przedwczesna utrata płodności wpływa na psychikę kobiety?)

Rozpoznanie zaburzenia zaczyna się od szczegółowego wywiadu z pacjentką, a diagnostyka może objąć:

• badania hormonalne:
  • FSH – powtarzalnie podwyższone >25 IU/L u kobiety <40 lat i brak miesiączki przez >4–6 miesięcy potwierdzają POI;
  • AMH – marker rezerwy jajnikowej (niski poziom oznacza mało pęcherzyków);
  • Estradiol, inhibina B – jako uzupełnienie badań;
• USG jajników (AFC – liczba pęcherzyków antralnych);
• badania genetyczne: kariotyp, mutacja FMR1;
• testy autoimmunologiczne: np. przeciwciała przeciw tarczycy, nadnerczom, jajnikom;
• diagnostykę różnicową: ważne może okazać się również wykluczenie innych potencjalnych przyczyn braku miesiączki.

Leczenie przedwczesnego wygasania czynności jajników opiera się przede wszystkim na łagodzeniu objawów i minimalizowaniu konsekwencji zdrowotnych. Do standardowych metod należy hormonalna terapia zastępcza (HTZ), którą stosuje się przynajmniej do  momentu osiągnięcia wieku naturalnej menopauzy. Terapia chroni przed osteoporozą i chorobami serca oraz łagodzi dolegliwości związane z niedoborem estrogenów.

Ważne jest również leczenie chorób endokrynologicznych, które mogą współistnieć z POI, takich jak schorzenia tarczycy czy nadnerczy. Integralnym elementem postępowania pozostaje wsparcie psychologiczne oraz zachowanie czy wypracowanie zdrowego stylu życia. Sprawdź: Jak zmienić dietę w trakcie menopauzy?

Kobiety ze zdiagnozowanym POI lub doświadczające objawów i podejrzewające u siebie przedwczesne wygasanie czynności jajników, które chciałyby jeszcze zostać mamami, powinny szybko sprawdzić, w jakim stanie jest ich płodność. Kluczowa jest konsultacja z doświadczonym specjalistą.

We wczesnych stadiach POI, gdy rezerwa jajnikowa nie jest jeszcze zerowa, istnieje możliwość zamrożenia komórek jajowych i skorzystania z nich, gdy kobieta podejmie decyzję o założeniu czy powiększeniu rodziny. Jeśli jakość komórek jajowych jest słaba, ale lekarz zobaczy jeszcze szanse na ciążę, warto skorzystać z doświadczenia ekspertów w dziedzinie leczenia niepłodności i dostępnych rozwiązań polepszających jakość komórek jajowych.

Można tu wymienić innowacyjne terapie czerpiące ze zdobyczy medycyny regeneracyjnej. To m.in. tlenoterapia w komorze hiperbarycznej czy mezoterapia jajników. Badania dowiodły, że oba rozwiązania wspierają naturalne zdolności tkanek do regeneracji i poprawiają środowisko dojrzewania komórek jajowych, zwiększając ich jakość oraz potencjał rozrodczy.

Jeśli zabiegi nakierowane na poprawę jakości komórek jajowych nie przyniosą oczekiwanych rezultatów, można jeszcze skorzystać z dawstwa komórek jajowych.

Poznaj historię Agaty i jej starania o ciążę przy przedwczesnej menopauzie: Przedwczesna menopauza – historia Agaty.